جمجمه انسان

[Dr.liOn]

استخوانهاي سر چارچوب سر و صورت را تشكيل مي دهند . بخش عمده استخوانهاي سر تقريبا بيضوي و صاف است و جمجمه نام دارد و تقريبا همه مغز را در ميان مي گيرد . مغز تنها عضوي از بدن است كه داراي چنين جعبه استخواني بسته است . در واقع مغر را مي توان محصور در يك صدف به حساب اورد . بنابراين تعجبي نخواهد داشت اگر استخوانهاي سر هم ريشه با صدف باشد .

در ته استخوانهاي سر سوراخي است به نام سوراخ پس سر كه با قوس عصبي استخوان اطلس جفت مي شود . ( به مهره اول گردن نام اطلس را داده اند ) . دو برجستگي ته استخوان سر ته استخوانهاي سر در دو طرف سوراخ پس سري ، درست در دو فرورفتگي استخوان اطلس قرار مي گيرند . هر يك از اين برجستگي ها را كونديل مي گويند . از سوراخ پس سري قسمت ضخيم شده طناب عصبي عبور مي كند و وقتي كه درون جمجمه وارد مي شود مغز بزرگ ادمي را مي سازد . جمجمه را از نظري مي توان يك قوس عصبي قول پيكر بن بست به حساب اورد .

در مهره داران پست استخوانهاي سر ساختماني بسيار پيچيده دارند ولي تكامل استخوانهاي سر در جهت سادگي بيشتر و كاهش تعداد استخوانها انجام گرفته است . در ماهيها تعداد استخوانهاي سر متجاوز از 200 است ، در بعضي خزندگان در حدود 70 است و در پستانداران اوليه در حدود 40 بوده است و حال انكه استخوانهاي سر ادمي فقط شامل 22 استخوان است و تنها هشت استخوان از اين تعداد جمجمه را مي سازد . اين مسئله شايان توجه است زيرا يك عضو استخواني كه به كار حفاظت مي ايد ، در مفاصل ضعيف تر خواهد بود و هر چه مفاصل كمتري داشته باشد عضو محكمتر خواهد شد .

از هشت استخوان جمجمه انكه برجسته تر از همه است استخوان پيشاني است كه استخواني فرد است و پيشاني و نيمه جلو قسمت بالاي سر را تشكيل مي دهد . استخوان پيشاني در قسمت پايين دايره اي استخواني پيدا مي كند كه چشم را در ميان مي گيرد و به حدقه موسوم است ، نيز به بالاي بيني محدود مي شود . درست بالاي هر چشم برامدگي كوتاهي است كه در سرتاسر استخوان پيشاني كشيده شده است و ممكن است در اصل براي حفاظت بيشتري از چشم بكار رفته باشد . اين برامدگي در ميمونهاي انسان ريخت و نخستين انواع ادميان برجسته تر و مشخص تر بوده است . اين برامدگي در مردهاي بالغ باقي مانده است ولي در كودكان در واقع نيست و در زنان بالغ نيز وجود ندارد ( علت انكه پيشاني زنان منظره صاف و زيبايي دارد همين است ) .عقب استخوان پيشاني يك جفت استخوان است كه در خط وسط بالاي جمجمه به هم متصل مي شوند و چارچوب بقيه بالاي جمجمه را بوجود مي اورند . اينها استخوان اهيانه هستند كه چون ديوارهايي مغز را در ميان مي گيرند عقب اين دو استخوان يك استخوان منفرد است كه سطح پاييني عقب جمجه را تشكيل ميدهد . اين استخوان نامش پس سري است .

در دو پهلوي سر و زير دو استخوان اهيانه دو استخوان گيجگاهي قرار دارند . اين دو استخوان در بخشي از سر قرار گرفته اند كه معمولا به شقيقه موسوم است . تئوريهاي زيادي درباره رابطه زمان با اين بخش از استخوانهاي سر اظهار شده است . هيچ يك از انها كاملا قابل قبول نيست ولي جالبترين انها اين است كه چون موي سر در اين ناحيه ابتدا خاكستري مي شود بنابراين بخشي از سر است كه گذشت زمان را نشان مي دهد .

شش استخواني كه تا كنون به انها اشاره كرديم ( استخوانهاي پيشاني / پس سري / دو اهيانه / دو گيجگاه ) قسمت عمده جمجمه را بوجود مي اورند . دو استخوان ديگر باقي مي ماند كه كمتر اشكارند زيرا زير جمجمه قرار دارند و در زمان حيات از چشمهاي ما مخفي هستند . اين دو استخوان عبارتند از استخوان پروانه اي و استخوان پرويزني .

ممكن است تصور رود كه با ادامه تكامل تعداد استخوانهاي سر از اين هم كمتر شود . گرچه امكان دارد كه چنين شود ولي معمولا حدي براي اين كاهش وجود دارد . استخوانهاي نوزاد ادمي به هم متصل نيستند . شش جاي نسبتا وسيع استخوانهاي سر در موقع تولد استخواني نشده اند . اين نقاط را ملاذ مي گويند ، زيرا نبض رگهاي خوني را از زير پوست اين نقاط مي توان احساس كرد و همين امر پزشكان را دفعتا به ياد چشمه انداخته است . در ميان عامه به « نقاط نرم » ( ملاذ ) موسوم است و بزرگترين انها در بالاي جمجمه قرار دارد . هر پدر و مادري با دلسوزي متوجه اين نقاط نرم بخصوص در نخستين كودك خود شده است .

وجود چنين بخش نرمي در جمجمه نوزاد امري لازم براي تولد طبيعي است . استخوانهاي سر بر روي هم بزرگترين بخش جنين را تشكيل مي دهند و اگر اين بخش از مجراي تولد عبور كند بقيه بدن بدون اشكال به دنبال ان خارج مي گردد . براي انكه سر از اين معبر عبور كند غالبا اندكي تغيير شكل لازم مي شود و اين فضاهاي نرم بين استخوانها تغيير شكل را ممكن مي سازد .

پس از تولد استخواني شدن ادامه مي يابد و در سال دوم بزرگترين ملاذ نيزاستخواني مي شود . ولي استخواني شدن كامل به جهت يك امر حياتي تا بلوغ طول مي كشد زيرا جمجمه با مفاصل نسبتا بازمي تواند بزرگتر شود و رشد بيشتر مغز را ممكن سازد . با همه اين احوال وقتي كه تولد و رشد پايان مي پذيرد استخوانهاي سر نيز به رشدشان پايان مي بخشند زيرا استخوانهاي گوناگون ان بطور محكم به يكديگر متصل مي شوند . حدود استخوانها بصورت خطوط منحني ناصاف در مي ايد . مثل ان است كه هر استخواني خواسته است در حين نمو در استخوان ديگر نفوذ كند و جنگ ميان استخوانها به تساوي پيشرفت انها پايان يافته است .بطوري كه يكي در نقطه اي پيشرفت داشته و ديگري در نقطه اي ديگر . چنين مفاصل جالب پيچ و خم دار را خط درز مي گويند . پيچ و خم دار بودن خط درز بصورتي است كه استخوانهاي سر را جز با شكستن نمي توان جدا ساخت . بنابراين جمجمه انسان بالغ عملا استخوان واحدي است .

در مورد چهره بايد گفت كه گرچه سطحش كمتر از جمجمه است تعداد استخوانهايش بيشتر است و تقريبا دو برابر ان است . استخوانهاي چهره شامل هفت استخوان جفت و يك استخوان فرد است كه بر روي هم 15 استخوان مي شود از استخوانهاي بيني شروع مي كنيم . اين دو استخوان پل بيني را مي سازند و در سطح قرينه بدن به يكديگر مربوط مي شوند . پشت سر استخوانهاي بيني دو استخوان تيغه مياني قرار دارند . اين نام را از روي شكلي كه دارند بدانها داده شده است . استخوانهاي تيغه مياني بخش استخواني ديواره اي را بوجود مي اورند كه داخل حفرات بيني را به دو قسمت قرينه قسمت مي كند .

اين گونه ديواره حد فاصل را سپتوم مي گويند . بخش پاييني سپتوم استخواني نيست بلكه غضروفي است . از خم كردن و پيچاندن اين قسمت مي توانيد به غضروفي بودن ان پي ببريد . اينكه در اسكلت استخواني سر مرده ان قسمت از بيني كه ما بيشتر از وجود ان در انسان اگاهي داريم وجود ندارد ان را ترسناك و بد منظره مي سازد به خصوص كه دو حفره خالي حدقه و دهان ميت وار بدان افزوده مي شود .

عقب سوراخهاي بيني بوسيله استخوانهاي صدفي پاييني محدود است . دو صدفي مياني و دو صدفي بالايي نيز وجود دارد ولي استخوانهاي جداگانه نيستند بلكه زايده هايي از استخوان پرويز ني به حساب مي ايند .

عقب استخوانهاي بيني دو اسنخوان اشكي هست كه بخشي از حدقه ها را نيز تشكيل مي دهد . وجه تسميه اين استخوانها به سبب قرار داشتن انها در مجاورت مجراي اشكي است .

هشت استخوان ، بيني و بخش اطراف ان را بوجود مي اورند : دو استخوان بيني ، دو استخوان تيغه مياني ، دو استخوان اشكي و دو استخوان صدفي پاييني .

بيشتر قسمت جلو صورت از چشم تا ارواره بالايي را استخوانهاي ارواره اي تشكيل مي دهد . اين دو استخوان در سطح قرينه بدن به يكديگر متصل مي شوند و ارواره بالايي سرتاسري را بوجود مي اورند . به مجموع دو استخوان ارواره اي بر روي هم فك اعلي نيز مي گويند . فك بخشي از كناره بالايي دهان را نيز تشكيل مي دهد و از زير گونه ها عبور كرده تا چشم امتداد مي يابد و بخشي از حدقه را مي سازد . عقب استخوانهاي ارواره اي و در سقف دهان دو استخوان كوچك كام قرار دارند كه نيز در سطح قرينه بدن به هم متصل مي شوند . علت ناميدن انها را بدين نام اين است كه كام يعني عقب سقف دهان را تشكيل مي دهند . دو استخوان گونه اي دو پهلوي چهره را تا جلو استخوان پروانه و گيجگاهي جمجمه تشكيل مي دهند .

اين دو استخوان ، برجستگي استخواني بالاي ارواره بالايي را بوجود مي اورند و به گونه معروفند . استخوانهاي گونه اي به كناره چشم نيز مي رسند و بخشي از حدقه را مي سازند . بر روي هم هر حدقه از بخشهاي هفت استخوان چهره و جمجمه ساخته شده است .

همه استخوانهاي صورت كه بدانها اشاره شد به يكديگر و به جمجمه متصلند و حركتي نمي كنند و تنها استخوان متحرك سر استخوان ارواره پاييني است .

اين تنها بخشي از اناتومي جمجمه و سر بود كه نوشته ام و هنوز بخشهاي ديگري وجود دارد كه بعدا مي نويسم .

________________________
تهیه و تدوین دکتر افسانه زرگر