يوزآسيايي دربرابر شيرآسيايي

[نیما]

در حالي كه محققان هندي همچنان بر تقاضاي خود از مقامات ايراني براي دستيابي به ژنوم يوزپلنگ آسيايي اصرار مي‌ورزند، مقامات سازمان محيط زيست نيز شرايطي را براي اين همكاري مشترك مطرح كرده‌اند.

دو دهه پيش مجلس نمايندگان هند از دولت ايران درخواست كرده بود دو قلاده يوزپلنگ به محيط زيست اين كشور داده شود تا نسل منقرض شده يوز- آسيايي دوباره در هند احيا شود و ايران در آن زمان نيز اين درخواست را رد كرده بود.

دوباره در سال ‪۲۰۰۳‬و هم زمان با سفر محمد خاتمي رييس جمهوري وقت ايران به هند، محققان "مركز زيست شناسي سلولي و مولكولي هند" درخواست انتقال ژنوم سريعترين حيوان زمين را مطرح كردند كه بعد از آن نيز خبري مبني بر اينكه توافقي بين مقامات ايران و هند انجام شده باشد منتشر نشد.

اكنون كه چهار سال از اين درخواست رسمي محققان هندي مي‌گذرد رسانه‌هاي اين كشور از اميدواري پژوهشگران اين كشور براي موافقت ايران با اين درخواست ، خبر دادند.

خبرگزاري هند گفته است كه دانشمندان آزمايشگاه حفاظت از گونه‌هاي زيستي در معرض خطر هند "‪ "LaCONE‬به تلاش خود براي همتاسازي خرگوش ادامه مي‌دهند و اميدوارند كمك ايران را براي رسيدن به هدف بلند پروازانه‌شان كه همتاسازي يوزپلنگ ايراني است ، به دست آورند.

اين كار نخستين اقدام اين كشور براي همتاسازي يك حيوان‌است ودانشمندان ‪LaCONE‬از"مركززيست شناسي سلولي و مولكولي هند"(‪ (CCMB‬خواهان همتاسازي يك حيوان آزمايشگاهي پيش از آغاز طرح رويايي خود هستند.

اين در حالي است كه بيش از يك دهه است كه دانشمندان ‪CCMB‬از همتاسازي يك يوزپلنگ مي‌گويند تا اين گونه جانوري را كه بيش از چهار دهه پيش نسل آن در اين كشور منقرض شد احيا كنند.

مقامات هندي در تلاشند ايراني‌ها را ترغيب كنند تا يك جفت يوزپلنگ زنده و يا دستكم نمونه‌هاي بافت و اسپرم آنها را به هند اهدا كند ، اما هنوز به نتيجه‌اي كه توافق ايران را به دنبال داشته باشد دست نيافته‌اند.

"لالجي سينگ" مدير ‪CCMB‬ژانويه ‪۲۰۰۳‬زماني كه "محمد خاتمي" رييس جمهوري وقت ايران از ‪CCMB‬بازديد كرد، درخواستي را در اين زمينه مطرح ساخت.

يوزپلنگ ، سريعترين حيوان روي زمين است و مي‌تواند با سرعت ‪۹۵‬كيلومتر در ساعت بدود. زيستگاه اين حيوان در آسيا و خاورميانه و آفريقا بوده است.

نسل يوزپلنگ در هند در سال ‪۱۹۶۲‬به خاطر شكار بي‌رويه منقرض شد.

دليل اصرار هند براي گرفتن يوزآسيايي از ايران آن است كه اولا ايران تنها كشوري است كه يوز خويشاوند نزديك يوزپلنگ منقرض شده هندي را دارد و ثانيا ايران تنها كشوري است كه يوزآسيايي، هنوز از زيستگاههاي آن منقرض نشده است.

با اين حال سينگ كه نخستين دانشمند هندي است كه از اثرانگشت ژنتيكي براي حل و فصل پرونده‌هاي جنايي استفاده كرده، قصد دارد با گروهي از دانشمندان ايراني كه قرار است ماه نوامبر براي شركت در يك اجلاس مشترك با همتايان هندي خود در مورد تحقيقات سلولهاي بنيادي به حيدرآباد هند عزيمت كنند، گفت و گو كند.

البته سينگ گفته است كه اين موسسه هدف دريافت حيوان زنده را به طور جدي دنبال نمي‌كند. سازمانهاي بين‌المللي به ‪CCMB‬گفته‌اند از آنجا كه هند زيستگاه طبيعي براي اين حيوان ندارد نمي‌توان يوزپلنگ را از ايران به هند منتقل كرد.

وي از قصد هند براي دريافت سلول‌هاي بنيادي اين حيوان از ايران سخن گفت تا با استفاده از آن بانك بافت براي نگهداري بافت‌هاي منجمد شده ايجاد شود.

اين دانشمندان قصد دارند ژنها را از سلولهاي يوزپلنگ زنده دريافت كنند و آن را با تخمك‌هاي خالي پلنگ بياميزند و جنين حاصله را در رحم پلنگ قرار دهند.

سينگ گفت براي همتاسازي يوزپلنگ به آفريقاي جنوبي نيز پيشنهاد همكاري داده شده است.

اين آزمايشگاه روز جمعه اعلام كرد با استفاده از لقاح مصنوعي بدون عمل جراحي آهوي سياه توليد كرده است. دانشمندان مدعي هستند اين نخستين بار در جهان است كه لقاح مصنوعي از طريق يك روش غير تهاجمي انجام مي‌شود.

اين در حالي است كه به گفته مقامات سازمان محيط زيست ايران ، هندي ها در دستكم دو سال‌اخيرهيچگونه درخواست رسمي به مقامات‌ايران‌ارايه نداده‌اند.

مهندس "هوشنگ ضيايي" مدير پروژه حفاظت از يوزپلنگ آسيايي و زيستگاه آن به خبرنگار ايرنا گفت: هند از ‪۲۰‬سال پيش درخواست خود را در اين زمينه مطرح كرده است.

به گفته وي اينديرا گاندي نيز در زمان رياست جمهوري خود چنين پيشنهادي را مطرح كرده بود.

ضيايي افزود، دسترسي به يوزپلنگ ايراني بسيار دشوار است و نمي‌توان به راحتي اين حيوان را در زيستگاه آن اسير و اسپرم آن را تهيه كرد.

وي گفت هند قصد دارد بر روي اين اسپرم كار تحقيقاتي انجام دهد كه البته مي‌تواند اين كار را ابتدا بر روي يوزپلنگ آفريقايي انجام دهد و در صورتي كه به نتيجه رسيد آنگاه مي‌توان در مورد همكاري با هند در اين زمينه تصميم‌گيري كرد.

وي با اشاره به اينكه تعداد يوزپلنگ آسيايي در ايران بسيار محدود است تاكيد كرد كه اگر اين حيوان را در باغ وحش داشتيم مي‌توانستيم با هند همكاري كنيم. اما نمي‌توان ماهها وقت صرف تله‌گذاري و گرفتن يوز كرد چرا كه از اين طريق به حيوان آسيب مي‌رسد.

در همين حال "نادر ابراهيمي" مدير كل دفتر امور حيات وحش و آبزيان سازمان محيط زيست مي‌گويد ايران ژنوم يوزپلنگ آسيايي را از "ماريتا" تنها يوز آسيايي در اسارت كه يك سال و نيم پيش در پارك پرديسان تهران جان باخت ، تهيه كرده است.

وي افزود سازمان محيط زيست ژنوم اين حيوان را در بانك ژن خود دارد و مطالعات ژنتيكي را بر روي آن آغاز كرده است.

به گفته وي سازمان محيط زيست قصد دارد خود، بررسي‌هاي ژنوم يوز را انجام داده و ‪DNA‬آن را استخراج كرده و آن را براي ارايه بين كشورها، قابل تبادل كند.

به گفته وي بايد اين مطالعات به حدي برسد كه بتوان آن را به مجامع بين‌المللي ارايه داد كه تا آن هنگام هنوز زمان باقي است.

[نیما]

در همين حال دكتر "دلاور نجفي" معاونت محيط طبيعي و تنوع زيستي سازمان محيط زيست در گفت و گو با خبرنگار علمي ايرنا نيز ضمن تاكيد بر اينكه هنوز اين سازمان درخواستي از هند دريافت نكرده است گفت حتي اگر مراجع ديگري در كشور تصميم به چنين همكاري بگيرند تصميم‌گيري نهايي با سازمان محيط زيست خواهد بود.

وي گفت باب انجام چنين همكاري با هند بسته نيست البته هر گونه تعاملي با اين كشور منوط به مجوزهاي دستگاههاي بين‌المللي ، در قالب پروژه‌هاي مشترك و در مقابل همكاري هند با احياي شير آسيايي در ايران است.

نجفي به وجود ذخيره ژنتيكي يوزپلنگ آسيايي در سازمان محيط زيست اشاره كرد و گفت اين نمونه‌ها ذخاير ژنتيكي است كه در سطح جهاني مطرح است و جنبه بين‌المللي دارد.

وي خاطرنشان كرد اگرچه فروش نمونه‌هاي ژنتيكي و بافتي گونه‌هاي جانوري براي تحقيقات در سراسر جهان معمول است اما براي چنين گونه حيوان باارزشي نمي‌توان بحث تجارت و درآمدزايي را مطرح كرد.

در اينجا با توجه به اصرار هند براي دريافت اين نمونه‌ها، بايد گفت به رغم تاكيد رسانه‌هاي هند بر درخواست مداوم و عاجزانه از ايران طي دو سه سال اخير هيچگونه درخواست رسمي از ايران صورت نگرفته است و مقامات سازمان محيط زيست ايران از هرگونه درخواست رسمي هند از اين سازمان اظهاربي‌اطلاعي مي‌كنند.

ضيايي در مورد اينكه آيا ايران دلايل خود را به طور رسمي به هند اعلام كرده يا خير، گفت: "از زماني كه من در دو سال پيش در اين سمت قرار گرفتم هند پيشنهاد جديدي ارايه نداده ولي پيش از آن مي‌دانم كه با اين پيشنهاد مخالفت شده است اگرچه نمي‌دانم دليل اين امر به طور شفاف به هند اعلام شده است يا خير. اما تنها دليل آن سختي اسير كردن و نمونه‌گيري از اين حيوان است."
"افشين زارعي" معاون ضيايي نيز با اشاره به مكاتبات چند سال پيش هند با ايران ، گفت تاريخ آخرين پيشنهاد اين كشور نوامبر ‪۲۰۰۵‬است.

در عين حال بايد گفت هند زيستگاه شير آسيايي (‪( Panthera leo persica‬ كه سالها پيش در كشور ما هم وجود داشت. زيستگاه اصلي اين حيوان دشت ارژن، واقع در غرب شيراز بود، اما حدود ‪۵۰‬سال پيش به دليل شكار بي‌رويه نسلش در ايران منقرض شد. ولي جمعيت كوچكي از آن هنوز در جنگل‌هاي "گير" واقع در ايالت كيتاور هند زندگي مي‌كند.

ابراهيمي معتقد است مي‌توان زماني كه ‪DNA‬يوزپلنگ آسيايي را استخراج كرديم آن را با هند معامله كنيم و در ازاي آن شير آسيايي را دوباره به حيات وحش ايران بازگردانيم.

ابراهيمي گفت يوزپلنگ آسيايي يك گونه منحصر به فرد است كه بر اساس يك پروژه بين‌المللي حفاظت مي‌شود و در معرض خطر انقراض قرار دارد.

به اعتقاد وي انتقال اين گونه حيواني با اين شرايط به كشور ديگر منطقي نيست و ايران به لحاظ شاخص بودن و در معرض انقراض بودن يوزپلنگ آسيايي و همچنين حساسيت و تلاش‌هاي كشور براي حفظ اين گونه جانوري اقدام به انتقال آن نكرده است.

نابودي زيستگاه، مهمترين عامل از بين رفتن يوزپلنگ آسيايي و اصلي‌ترين دليل كاهش جمعيت حيات وحش در سراسر كره زمين است، بنابراين هميشه در راس تمام راه‌حل‌ها، حفاظت و تقويت زيستگاه قرار دارد.

در عين حال پديده درون‌آميزي (‪ ,(inbreeding‬نگراني دانشمندان و محققان ايراني را نيز در برداشته است كه به دليل كم بودن جمعيت اين گونه، روي مي‌دهد. درون آميزي اساسا باعث كاهش تنوع ژني و ضعيف شدن ژن‌ها شده و يكنواختي باعث آسيب پذيري شديد جمعيت گونه در برابر عوامل خارجي و حتي يك بيماري ساده مي‌شود.

يوزپلنگ آسيايي در دشت‌هاي بازو تپه ماهورهاي واقع در مناطق استپي و بياباني نيمه كويري و زيستگاههاي باز ديگري كه طعمه در آن وجود داشته باشد، ديده مي‌شود. در ايران تعداد معدود يوزپلنگ آسيايي باقيمانده در مناطق حاشيه‌اي كوير مركزي يافت مي‌شوند.

بلوغ جنسي در يوزپلنگ حدود ‪۲۰‬ماهگي رخ مي‌دهد. زمان بارداري ‪۹۵‬روز و تعداد توله‌ها ‪۱‬تا ‪۶‬و معمولا ‪۴‬تا ‪۵‬عدد است. توله‌ها در هنگام تولد حدود ‪۳۰۰‬گرم وزن و ‪۳۰‬سانتيمتر طول دارند. رنگ آنها خاكستري تيره است و موهاي بلندي بر پشتشان دارند.

يوزپلنگ در ايران عمدتا از جبير، آهو، قوچ و ميش، كل و بز و خرگوش وحشي تغذيه مي‌كند.

طرح حفاظت از يوزپلنگ آسيايي پروژه‌اي است چند وجهي كه با مشاركت سازمانهاي ملي و بين‌المللي از جمله "حفاظت از محيط زيست" (‪" ,(DoE‬برنامه توسعه سازمان ملل" (‪" ,(UNDP‬تسهيلات جهاني محيط زيست" (‪ (GEF‬و "همكاري با جامعه حفاظت از حيات وحش"، "صندوق حمايت از يوزپلنگ" و "اتحاديه بين- المللي حفاظت از محيط زيست" ( ‪(IUCN‬از شهريور ‪۱۳۸۰‬به اجرا درآمده است.

زيستگاه عمده يوزپلنگ در ايران دشت كوير است كه بخش‌هايي از استانهاي كرمان، خراسان، سمنان، يزد، تهران و مركزي را در برمي گيرد.

اين روزها پناهگاه حيات وحش نايبندان طبس، پارك ملي خارتوران سمنان به همراه سه منطقه ديگر يعني پارك ملي كوير و مناطق دره انجير و بافق از معدود مكان‌هايي هستند كه هنوز يوز در آن‌ها مشاهده مي‌شود و از جمعيت‌هاي اندك باقي مانده اين جانور باشكوه پشتيباني مي‌كنند.
مژده خطامي