سمیت مایكوتوكسین ها، پیشگیری و درمان

[Dr.liOn]

مایكوتوكسین ها گستره مختلف مولكول ها هستند كه توسط برخی گونه های قارچ تولید می شوند و برای حیوانات و انسان ها مضرند.
مایكوتوكسین ها در دانه غلات و علوفه، قبل از برداشت، هنگام برداشت و بعد از آن در شرایط آب و هوایی مختلف تولید می شوند.
اگر غلات در شرایط آب و هوایی معتدل، نیمه معتدل و استوایی تولید شوند، و در فصل برداشت، رطوبت زیاد و بارندگی وجود داشته باشد احتمال آلودگی غلات با قارچ وجود دارد.
در حیوانات مزرعه ای، مایكوتوكسین ها اثرات منفی روی مصرف خوراك، عملكرد حیوان، میزان رشد و سیستم ایمنی دارند. نشخواركنندگان به علت توانایی سم زدایی میكروارگانیسم های شكمبه، معمولا مقاومت بیشتری به خوراك آلوده به مایكوتوكسین دارند.
مایكوتوكسین ها معمولا در اجزای ماده خوراكی مانند ذرت، سورگوم، جو، گندم، كنجاله پنبه و بادام زمینی دیده شده است. مشكل مایكوتوكسین ها فقط در خوراك حیوان یا كاهش عملكرد دام و طیور نیست بلكه در گوشت و شیر و تخم مرغ هم وجود دارد كه می تواند برای سلامت انسان تهدید آمیز باشد. قارچ های آسپرژیلوس، فوزاریوم و پنی سلیوم در تولید مایكوتوكسین های مضر مهم ترند. مایكوتوكسین مهم تولیدشده از آسپرژیلوس آفلاتوكسین است.
Fumonisin، t2toxin، zearlenone، Deoxynivalenone مایكوتوكسین های مهم تولیدشده از فوزاریوم است.
مایكوتوكسین ها اثرشان را از طریق چهار مكانیسم اعمال می كنند:
1- كاهش خوراك مصرفی یا امتناع از مصرف خوراك
2- كاهش جذب مواد مغذی و متابولیسم ضعیف
3- تغییر در سیستم های درون ریز و برون ریز
4- سركوب سیستم ایمنی
آلودگی توسط كپك ها منجر به بیماری می شود كه به آن مایكوزیز می گویند. سطوح مایكوتوكسین ها در غذای انسان هم با منشا گیاهی و هم دامی هر روز نگران كننده تر می شود.
سمیت هر یك از مایكوتوكسین ها آفلاتوكسین
آفلاتوكسین ها تركیبات سمی هستند. چهار آفلاتوكسین تولیدشده در مواد خوراكی 1B، 2B، 1G، 2G است. قوی ترین و متداول ترین آنها 1B است كه در بافت های مختلف و مایعات بدن حیوانات دیده شده است. آفلاتوكسین 1B سرطان زا است و به شكل آفلاتوكسین ها 1M در شیر گاوهایی كه خوراك آلوده مصرف كرده اند دیده شده است. دو گونه مهم آسپرژیلوس كه تولید آفلاتوكسین در مواد خوراكی می كنند، A.flavus و A.parasticus هستند.

حیوانات جوان به اثرات آفلاتوكسین حساس ترند. آفلاتوكسین سبب علایم مختلفی در گونه های مختلف حیوانی می شود. در همه حیوانات آفلاتوكسین ها می تواند سبب آسیب كبدی، كاهش باروری، كاهش تولید شیر یا تخم مرغ، مرگ جنینی، تومور و سركوب سیستم ایمنی شود. حتی هنگامی كه در مقادیر كمی مصرف شود. آسیب كبدی با بزرگ شدن كبد، رها كردن آنزیم هایی به خون (آْسپارتاز آمینو ترانسفراز و آلكالین فسفات) و سنتز ناقص پروتئین تشخیص داده می شود. آفلاتوكسین تمام گونه های ماكیان را تحت تاثیر قرار می دهد. سطوح بالای آفلاتوكسین سبب مرگ و میر و سطوح پایین آن در صورت تداوم زیان آور است. ماكیان جوان خصوصا بوقلمون و مرغابی بسیار حساس هستند. آفلاتوكسین در شرایط آب و هوایی و مرطوب رشد كرده و معمولا در ذرت، پنبه دانه و بادام زمینی دیده شده است.
ومی توكسین
ومی توكسین كه deoxynivalenone هم نامیده می شود در ذرت و گندم آلوده دیده شده است. ومی توكسین، مایكوتوكسین تولیدی توسط fusarium graminerum می باشد. ومی توكسین سبب كاهش تولید شیر در گاوهای شیری، استفراغ در خوك، امتناع از مصرف خوراك و سركوب سیستم ایمنی در چندین گونه حیوانی می شود.
Toxin2T
مایكو توكسین تولید شده توسط fusarium tricintum است كه در بخش كمی از مواد خوراكی دیده شده و در گاوهای شیری سبب امتناع از مصرف خوراك، كاهش تولید، تورم معدی و روده ای و مرگ می شود. در گوساله ها سبب تضعیف سیستم ایمنی می شود. تعداد نوتروفیل ها و گلبول های سفید در گوساله هایی كه Toxin2T دریافت كردند كمتر از حد معمول است. Toxin2T در طیور سبب زخم هایی در دهان و روده و نیز تضعیف سیستم ایمنی، كاهش تولید تخم مرغ، كاهش مصرف خوراك و از دست دادن وزن می شود.
Zearalenone
ZEA مایكوتوكسین تولیدشده توسط فوزاریوم است كه ساختاری شبیه استروژن دارد و می تواند پاسخ استروژنی را در حیوان ایجاد كند. ZEA نامحلول در آب و پایدار در مقابل حرارت است و در خوراك انسان و حیوان ممكن است وجود داشته باشد. ZEA اثر هورمون استروژنی را در جنس ماده دارد و در مقادیر كم سبب افزایش اندازه و بلوغ زودرس غده پستانی و ارگان های تولیدمثلی می شود. مقادیر بالای ZEA در لقاح و تخم گذاری و تكامل جنینی دخالت دارد. ZEA سبب پاسخ استروژنی در گاوهای شیری و در مقادیر بالای سم ممكن است منجر به سقط شود.
علایم دیگر ZEA التهاب واژن، ترشحات واژنی، عملكرد ضعیف تولیدمثلی و بزرگ شدن غده پستانی در تلیسه است.
fumonisin
گروهی از تركیبات هستند كه از fusarium monoliform جدا شده و ساختاری شبیه اسفنگوزین دارند. 6 فومونیسین گزارش شده است: 1FA، 2FA، 1FB، 2FB، 3FB، 4FB.
در بیشتر حیوانات فومونیسین ها سبب آسیب سیستم ایمنی، كبد، كلیه، كاهش وزن و افزایش نرخ مرگ و میر می شود.
پیشگیری و درمان
كنترل رشد كپك و تولید مایكوتوكسین ها برای كارخانه های خوراك دام و دامداری ها بسیار مهم است. كنترل رشد كپك در مواد خوراكی از طریق نگه داشتن مواد در رطوبت پایین، استفاده از تجهیزات تمیز و بازدارنده های رشد كپك است. غلات و سایر مواد خوراكی خشك باید در رطوبتی كمتر از 14 درصد نگهداری شوند. مایكوتوكسین ها با تاخیر در برداشت، بارندگی و آب و هوای سرد افزایش می یابد. غلظت مایكوتوكسین ها در ذرات ریز و دانه های شكسته یا آسیب دیده حداكثر است. پس تمیز كردن می تواند به كاهش غلظت مایكوتوكسین ها كمك كند.
انبارها باید مواد خوراكی را از باران و سایر منابع آبی حفظ كند. تهویه انبار غلات برای خشك نگه داشتن مواد مهم است. از انبار كردن مواد خوراكی مرطوب در نزدیكی مواد خوراكی خشك باید پرهیز شود. هنگامی كه كپك یا سایر میكروارگانیسم ها رشد می كنند گرمای حاصله باعث فساد می شود. گرما می تواند بسیار شدید باشد به طوری كه سبب احتراق خود به خودی و آتش سوزی شود.
نفوذ هوا پس از سیلو كردن می تواند به رشد میكروارگانیسم های مقاوم به اسید، افزایش PH و سپس رشد كپك كمك كند. اندازه سیلو باید با اندازه گله مطابقت داشته باشد به گونه ای كه سرعت برداشت روزانه سیلاژ سریع تر از فساد آن است. استفاده از بازدارنده های شیمیایی برای رشد كپك در صنعت خوراك حایز اهمیت است.
انواع بازدارنده های شیمیایی كپك عبارتند از:
1- یك یا مجموعه ای از اسیدهای آلی مثل اسید پروپیونیك، سوربیك، بنزونیك و استیك
2- نمك اسیدهای آلی مثل كلسیم پروپیونات و پتاسیم سوربات
3- سولفات مس جامد یا مایع
معمولا ممانعت كننده های اسیدی نسبت به نمك مربوطه فعال ترند.
برخی مواد خوراكی ممكن است دارای تركیباتی باشند كه برای رشد كپك و تولید مایكوتوكسین ها اثر بازدارندگی داشته باشند. گیاهان دارویی خاص، ادویه ها و روغن های ضروری شامل تركیبات ضدقارچ طبیعی هستند.
گزارش شده است كه خردل، سیر، پوست درخت دارچین و رازك اثر بازدارندگی بر رشد كپك دارند در حالی كه فلفل،میخك، آویشن و چای سبز فقط اثر بازدارندگی بر تولید سم دارند. همچنین عسل خاصیت ضدقارچی و ضدسمی در برابر A.flavus و A.parasiticus دارد.
به طور كلی هدف، توصیه اقداماتی برای جلوگیری از سموم قارچی در مواد غذایی انسان و خوراك دام و طیور و محصولات آنها می باشد و اگر قرار باشد وقوع سموم قارچی مهم شناخته شود باید به حداقل ممكن تقلیل یافته و اقدامات پیشگیری و حفاظتی در تمام طول زنجیره غذایی از زمان كاشت در مدت برداشت، عمل آوری تا انبار و عرضه به بازار مورد توجه قرار گیرد

_________________________
تهیه و تدوین:دکتر افسانه زرگر