پیشگیری و کنترل بیماری کیست هیداتیک

[ساقی]

کیست هیداتیک، بیماری انگلی است که به وسیله مرحله نوزاد کرم « اکی نوکوکوس گرانولوزوس» ایجاد می شود تنیا اکی نوکوک، کوچکترین کرم پهن نواری است که شناخته شده و اندازه آن(۹-۵/۲ میلی متر)است.

این کرم در روده کوچک سگ و سگ سانان (گرگ، روباه و بندرت گربه) زندگی می کند.و معمولاً دارای ۳ بند یا حلقه می باشد. کرم بالغ از دو قسمت سرو بدن تشکیل شده است .قسمت سر دارای دو ردیف قلاب و چهار باد کش است و بدن از ۳ تا ۴ بند تشکیل شده که بندهای آخر دارای تعداد زیادی تخم است.

کرم بالغ در بدن انسان، گوسفند و گاو تشکیل نمی شود و تنها فرم بالغ کرم، در دستگاه گوارش سگ یاسگ سانان تشکیل می شود.

● سیر تکاملی و مرحله بیماریزایی

دربند آخر کرم بالغ تعداد زیادی تخم وجود دارد که به همراه مدفوع سگ دفع می شود.تخم انگل بسیار کوچک وغیر قابل رویت است.تخمها در خاک مرطوب و سایه به مدت چند ماه به حیات خود ادامه می دهند . میزبانان واسط( گاو، گوسفند، انسان و … ) با خوردن تخمها آلوده می شوند.تخم ها دارای چند لایه و لایه هااز جنس کراتین و نسبت به تغییرات محیط بسیار مقاوم و می توانند در ۲ درجه سانتی گراد به مدت ۲ سال و در طبیعت بر حسب درجه حرارت و شرایط جوی بین ۳تا۸ماه زنده بمانند.هر ۷ تا ۱۴ روز یکبار تخمها توسط سگ تولید و دفع می شود. تخمها بعد از خورده شدن توسط انسان یا دام در روده باز شده و جنین کوچکی از آن خارج شده که شش قلاب دارد.جنین قلابدار در مخاط روده نفوذ کرده و از طریق عروق خونی می تواند به کلیه نقاط بدن برود. جنین پس از توقف در اعضاء مختلف بدن (کبد، کلیه، ریه،‌مغز، استخوان ، طحال و غیره ) شروع به رشد می کند و به شکل کیسه ای در می آید که به آن کیست هیداتیک گویند . هر کیست پر از مایع شفاف است که حاوی جنین یا لاروهای متعدد می باشد. کیستها به مرور رشد کرده و قطر آن به ۵ تا ۲۰ سانتی متر افزایش و گاهی حجم درون کیست به ۲ لیتر نیز می رسددر صورتی که کبد یا ریه یا عضو مبتلا به کیست هیداتیک درگاو و یا گوسفند به نحوی مورد تغذیه حیوانات دیگر مانند سگ قرار گیرد، کیستها در داخل روده کوچک باز شده و جوانه های داخل کیست به جداره روده کوچک می چسبند و بالغ می شوند و سر انجام کرم بالغ با تولید تخم چرخه را در طبیعت ادامه می دهد.

بيماري كيست هيداتيك( هيداتوز) يكي از خطرناكترين بيماريهاي قابل انتقال از حيوان به انسان است.كرمهاي بالغ اين انگل(اكينوكوكوس گرانولوزوس) در روده سگ زندگي مي كند
اما جالب اينكه مشكل خاصي را در سگ بوجود نمي آورد.تخمهاي اين كرم از طريق مدفوع سگ به بيرون منتقل ميشود،اين تخمها روي علوفه و سبزيجات پراكنده مي شوند و از طريق خوردن به گاو و گوسفند و همچنين انسان منتقل ميشود،تخمها از ديواره عروقي روده وارد كبد شده و به كرمهاي نابالغ يا همان كيست در مي آيند و در انسان،گاو و گوسفند هرگز به شكل كرم بالغ در نمي آيند و تنها در سگ با خوردن كبد هاي كيستيك گوسفند و گاو اين كيست ها به شكل كرم بالغ در روده سگ در آمده و چرخه انگل تكرار ميشود.

تخم كرم پس از انتقال از سبزيجات آلوده به انسان،بصورت كيست در كبد در آمده و با فشاري كه خود كيست به كبد وارد مي نمايد باعث بوجود آمدن اختلالاتي در عملكرد طبيعي كبد ميگردد.گاهي تعداد اين كيست ها به حدي در كبد افزايش مي يابند كه موجب از كار افتادن كبد خواهد شد،در مواردي اين كيست هاي نوزاد از طريق خون خود را به بافت هاي ديگر مثل ريه،چشم و مغز رسانده و باعث اختلالات جدي در آن اندامها ميگردد.اگر در اثر هر عاملي و حتي موقع جراحي، اين كيست ها بتركند چون پروتيين داخل كيست براي بدن انسان ناشناخته است فورا منجر به ايجاد شوك آنافيلاكتيك گرديده و در صورت عدم درمان فوري منجر به مرگ هم مي گردند.علايم اين بيماري از درد ساده در محوطه راست شكمي گرفته تا اختلالات جدي كبدي متفاوت است كه تشخيص و درمان آن در حوزه جراحان عمومي مي باشد. اين بيماري به چند طرق جراحي و داروپي قابل درمان و كنترل مي باشد اما در اغلب موارد با وجود تكنيك هاي مختلف جراحي و داروپي در درمان اين بيماري،بيمار نتيجه رضايت بخشي را حصول نميكند.مطالعات دامپزشكان در كشور نشان مي دهد سگ هاي ولگرد اطراف شهرهاي تبريز،شيراز و تهران بالاترين ميزان آلودگي به اين انگل را دارا مي باشند. البته با افزايش بهداشت عمومي در جامعه انساني و همچنين درمان سگها و معدوم كردن بهداشتي احشاء كيستيك گاو و گوسفند در كشتارگاه هاي صنعتي، شيوع اين بيماري خطرناك در انسان تا حد خوبي كاسته شده است اما هنوز هم بيماران زيادي را ميتوان مشاهده نمود مدتهاي طولاني تحت درمان مي باشند.

نكات ساده قابل پيشگيري از اين بيماري:

1) با توجه به اينكه سبزيجات،صيفي جات و ميوه هاي بوته دار زميني مثل توت فرنگي از عمده ترين فاكتورهاي آلودگي به تخم اين انگل مي باشند حتما بايد قبل از مصرف به خوبي با آب شستشو گرديده و براي اطمينان از جدا شدن تخم انگل از سبزيجات، چند قطره مايع ظرفشوپي به داخل ظرف شستشو اضافه شود ،سبزيجات چند لحظه در داخل آب تكان داده شود تا آب كف نمايد. يكي از اشتباهاتي كه در موقع شستشوي سبزيجات وجود دارد اين است كه بعد از شستشو ،كل ظرف محتوي سبزيجات را روي آبكش ميريزند كه با اين كار تخمهاي انگل ته نشين شده در داخل ظرف دوباره روي سبزيجات پخش ميشود،بايد سبزيجات را از سطح آب برداشته شوند و آب باقيمانده دور ريخته شود.
2)اگر سگي داريد حتما نزد دكتر دامپزشك برده تا داروي اختصاصي اين انگل را به سگ تجويز نمايد و هر 3-2 ماه اين كار تكرار گردد. چون قرص ضد انگل باعث پودر شدن كرمها داخل روده سگ ميشود و برخلاف ديگر انگلها ،مرده كرم كمتر در مدفوع ديده ميشود لذا تا 3 روز پس از خوراندن ضد انگل به سگ،مدفوع سگ حتما سوزانده شود.
3)اگر كشتار غير بهداشتي دام (مثل قرباني كردن و نذري) داريد در صورت مشاهده كيست هاي كبدي در گاو و بخصوص گوسفند هرگز آنها را پاره نكنيد چون باعث كيست هيداتيك چشمي در انسان ميشوند و همچنين كبد حيوان را بطور بهداشتي دفن كنيد چون اگر سگي اين احشاء آلوده را بخورد دوباره سيكل انگل تكرار مي گردد.

● چرخه انتقال بیماری
۱) ذبح غیر بهداشتی دام ، بیرون انداختن امعاء و احشاء آلوده به کیست و قرار گرفتن این اندامها در دسترس سگ و سگ سانان
۲) خوردن کیستهای حاوی جنینتوسط سگ و تبدیل آنها به کرمهای پهن نواری شکل در روده سگ
۳) رشد کرمها (تنیا اکینوکوک) در روده سگ و دفع تخمها متعدد توسط مدفوع سگ در محیط.
۴) خوردن علوفه و آب آلوده به تخمهای دفع شده سگ توسط دامها(گوسفند، گاو، شتر …)
۵) تبدیل تخمها به جنین ها ی مختلف و تبدیل جنینها به کیست هیداتیک در اندامهای مختلف دام
مجدداً با ذبح غیر بهداشتی دام و بیرون انداختن امعاء و احشاء آلوده به کیست و قرار گرفتن این اندامها در دسترس چرخه انتقال بیماری تکرار می گردد.
● سیر تکامل عامل بیماری کیست هیداتیک
۱) میزبان نهایی : میزبانی است که انگل دوران بلوغ یا مرحله تکثیر جنسی خود را در بدن آن موجود می گذراند.
۲) میزبان واسط : میزبانی است که انگل دوران قبل از بلوغ جنسی خود را در بدن آن موجود می گذراند۰
● راههای انتقال بیماری به انسان
۱) تماس نزدیک و مستقیم با سگ های آلوده .
۲) تماس مستقیم با مدفوع سگ های آلوده .
۳) مصرف آب،غذاوسبزیجات آلوده شده به مدفوع سگ
دوره کمون بیماری: دوره کمون ممکن است بین ۵تا۲۰ سال طول می کشدو بر حسب محل، نوع و شدت ضایعات علائم بالینی فرق می کند.
● علائم بیماری در انسان
بیماری درسگ هیچ علامت مشخصه ای معمولاً ندارد .علائم کیست در انسان بستگی به اندازه و محل جایگزینی آن دارد ( حدود ۹۰% کیستهادر ریه و کبد تشکیل می شود.) اگر بافت اطراف کیست نرم با شد کیست می تواند بزرگ و حتی به اندازه یک توپ فوتبال نیز برسد.
ـ کیست تشکیل شده در استخوان معمولاً کوچک ومایع داخلی آن کم می باشد و عمدتاً حفره میانی استخوان را مورد تهاجم قرار داده و باعث فرسودگی و شکستگی استخوان می گردد.
ـ در کیست های کبدی علائمی مثل بزرگی کبد ، قولنج کبدی و زردی دیده می شود.
ـ در کیست های ریه علائم مختلفی از جمله سرفه ، تنگی نفس ، دردهای قفسه سینه و خلط خونی دیده می شود.
ـ کیست در مغز موجب اختلالات عصبی تاری دید ، لرزش و صرع می گردد.
ـ کیست در کلیه با سوزش ادرار و وجود خون در ادرار خودنمایی می کند.
ـ کیست قلبی ممکن است باعث تپش قلب ، تنگی نفس، اختلال عمل قلب گردد.
ـ در پاره ای از موارد به علت ضربه ممکن است کیست پاره شده و محتویات آن وارد خون شده و شوک ایجاد کند که خود موجب سقوط سریع فشار خون و مرگ بیمار می گردد.
● راه درمان بیماری در انسان
تنها راه درمان بیماری در انسان عمل جراحی و خارج کردن کیست از داخل بدن است که آن هم بایستی با ظرافت خاصی انجام شود زیرا اگر در هنگام جراحی مایع موجود در کیست ها و یا قطعاتی از آن در بدن پخش شود کیست های ثانویه و جدید ایجاد می گردد.گاهی به علت گسترش کیستها در اعضاء مختلف بدن و یا وجود کیست در منطقه حساس و خطرناک که دسترسی و عمل جراحی آن مشکل است از داروی آلبندازول جهت درمان استفاده می شود ضمناً‌بعد از عمل جراحی نیز برای حذف کامل کیستها از داروی فوق استفاده می گردد .
● درمان بیماری در سگ
در صورت آلودگی سگ به راحتی با دادن داروی ضد انگل درمان می شود. توصیه می شود مرتباً زیر نظر دامپزشکی هر چند ماه یک بار از داروی ضد انگل برای حیوانات استفاده شود.بنابراین کسانی که دارای سگ خانگی و گله می باشند، بایستی این موضوع را مدنظر داشته باشند.
● پیشگیری و کنترل
بیماری کیست هیداتیک انتشار جهانی دارد و بطور کلی در مناطقی که شغل دامپروری رونق دارد وتماس نزدیکی بین گاو، گوسفند، انسان و سگ زیاد می باشد، از شیوع بیشتری برخوردار است. بنابراین در کنترل بیماری باید موارد زیر را مد نظر قرار داد:
۱) آموزش بهداشت :آگاه نمودن مردم در زمینه استفاده از سبزیجات به نحوی که سبزی باید کاملاً با مواد ضدعفونی کننده شسته و بعد مصرف گردد.
۲) کسانی که دارای سگ خانگی و گله هستند، می بایست تماس محدودی با آنها داشته باشند.(زیرا موی بدن آنها ممکن است به تخم انگل آلوده باشد.)نگهداری این حیوانات باید تحت نظر دامپزشک با معاینه دوره ای مرتب و استفاده از داروهای ضد انگل همراه باشد و از لمس کردن آنها نیز خودداری گردد.
۳) از کشتار حیوانات(گاو، گوسفند و بز ) در خارج از کشتارگاه اکیداً خودداری شود و این کار باید در کشتارگاههای بهداشتی صورت پذیرد.ضمناً مردم در این خصوص همکاری لازم را باید معمول دارند و از خرید گوشت و فراورده های دامی که معاینه نشده و مهربهداشتی ندارند خودداری کنند.
۴) بازرسی لاشه و اندام ها در موقع کشتار، ضبط و معدوم نمودن اندام های آلوده به کیست به نحوی که اندام آلوده از دسترس سگ دور نگه داشته شده و حتماً سوزانده و یا دفن بهداشتی گردند.
5) آموزش به مردم در مورد اهمیت شستشوی دستها با آب و صابون

منابع: [مشاهده لینک ها فقط برای اعضا امکان پذیر است لطفا ثبت نام کنید]
[مشاهده لینک ها فقط برای اعضا امکان پذیر است لطفا ثبت نام کنید]