اصلاح نژاد اسب

[.masoud]

ساختار ظاهري بدن شامل صفات مختلف ( نظير اندازه قسمت هاي مختلف بدن و زواياي آن، طرز قرار گرفتن پاها، وضعيت سم، خصوصيات كيفي و كمي حركات حيوان از نظر طول گام ، قابليت ارتجاع و هماهنگي و چگونگي ساختار دندان ) مي باشد. براي ارزيابي و مقايسه حيوانات تعدادي از اين صفات را از طريق مشاهده چشمي و به آن امتياز[1] می دهند و تعدادي را با اندازه گيري[2] مشخص مي نمايند. دادن امتياز به صورت چشمي بوده و عمل ارزيابي در فرم هاي ارزيابي ثبت مي شود. از اين صفات مي توان ساختار ظاهري پا و بدن ، صفات مربوط به گام برداشتن و سلامت اندام ها را نام برد. داده برداري از طريق اندازه گيري بخش هاي مختلف بدن توسط وسائل مناسب (نظير متر، خط كش، عكاسي يا روش هاي تصويربرداري) انجام می گيرد. سه ويژگي صفات مربوط به ساختار ظاهري بدن عبارت از ساده بودن اندازه گيري، عدم نياز به ابزارگران قيمت و امكان استفاده از اطلاعات اين صفات براي ارزيابي غيرمستقيم ساير صفات مي باشد.



ثبت در کتاب های شجره انساب
براي شناسايي نژادهاي اصيل اسب در دنيا، حفظ خلوص و بهبود ژنتيكي آن ها و جلوگيري از دو رگ گيري بي هدف و غير علمي، انجمن هاي تخصصي در كشورهاي مختلف تشكيل شده است(نظير انجمن اسب نژاد عرب انگلستان[1] يا AHS). اين انجمن ها خصوصيات نژاد تحت پوشش خود را براساس مطالعات لازم تعريف مي كنند. سپس بر اساس دستور العمل هاي مندرج در اساسنامه كه مورد تاييد اعضاي انجمن مي باشد اقدام به ثبت اسب هاي اصيل و خالص مي نمايند. پس از تأييد شدن اسب ها، عمل ثبت آن ها در کتاب های شجره انساب انجام مي شود.

در سال هاي قبل براي تاييد خالص بودن نژاد اسب و ثبت در دفاتر شجره انساب از اسب هاي خالص خونگيري و به آزمايشگاه هاي تخصصي و معتبر ارسال مي شد و پس از تائيد خلوص ژنتيكي اسب اقدام به ثبت آن مي شد. ولي در سال هاي اخير به جاي روش Blood typing از روش آزمون DNA پيازچه مو و تطابق آن با نمونه DNA مربوط به حيواناتي كه به عنوان پدر و مادر اسب معرفي شده اند در مورد صحت ادعاي مالك تصميم گيري مي شود. معمولاً هزينه آزمايش DNA اسب توسط مالك پرداخت مي شود.


ارزیابی شکل ظاهری بدن در اسب (1)
یکی از روشهای ارزیابی فنوتیپی حیوانات ارزیابی شکل ظاهری است. شکل ظاهری مطلوب در اسب شامل تناسب ساختار عضلانی، استخوان­بندی بدن و اندام­ها نسبت به یکدیگر می­باشد. شکل ظاهری در اسب قابل توارث است (وراثت­پذیری ۱۵/۰ تا ۵۰/۰) و همبستگی صفت با عملکرد حیوان زیاد می­باشد(۷/۰ تا ۹/۰).

در ارزیابی شکل ظاهری، تعادل حیوان، سلامت اندامهای مختلف (نظیر دست­ها، پاها و غیره) و یا وجود ناهنجاریهای بدنی و حرکتی بررسی می­شود.

یک اسب ایده­آل باید دارای تعادل باشد. حیوان متعادل دارای استخوان شانه بلند و شیب­دار، پشت کوتاه و شکم طویل بوده و اندامهای مختلف آن باید با یکدیگر متناسب است. ساختار سر و گردن در استعداد سواری اسب اهمیت دارند. ساختار بخش جلویی بر طول گامها، نرم دویدن و قدرت حرکت اثر دارد. حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد از وزن بدن بر روی پاهای جلو می­باشد و درنتیجه بیشتر ناهنجاریهای ناشی از ضربه در پاهای جلو اتفاق می­افتد. شانه باید بلند، شیب­دار و عضلانی باشد. شیب­دار بودن شانه سبب حرکت آزاد عضو به طرف جلو و حداکثر طول گام می شود و نیز ضربات وارده در هنگام راه رفتن را کاهش می­دهد. استخوان قلم باید کوتاه و دارای رباط­های محکم و کاملا مشخص باشد.

برخی ناهنجاریهای ساختاری در زانو نظیر انحراف زانو به جلو یا عقب، پاهای پرانتزی و غیره سبب نامطلوب بودن شکل ظاهری و کاهش عملکرد می­شود. مفصل بخلوق، بخلوق و سم­ها نیز باید در ارزیابی شکل ظاهری مورد بررسی قرار گیرد.

بدن از قسمت جدوگاه، قفسه سینه و پشت تشکیل شده است و شکل آن بر تعادل، ظرفیت و قدرت دویدن تاثیر دارد. جدوگاه باید برجسته بوده و قابلیت قرار دادن زین را داشته باشد. دنده­ها باید بلند و قوس­دار باشد. برای مناسب بودن شکل ظاهری، پشت باید کوتاه، مستقیم و عضلانی باشد.

به­دلیل نقش قسمت عقب حیوان در هدایت اسب به جلو، ساختار آن اثر بسیار زیادی بر دویدن حیوان دارد. در یک اسب ایده­آل باید استخوان ران کوتاه، درشت نی بلند و قلم پای عقب نیز کوتاه باشد. مفصل خرگوشی و مفصل بخلوق ضربات وارده در موقع راه رفتن را خنثی می­کنند. برخی ناهنجاریهای پاهای عقب نظیر مفصل خرگوشی داسی شکل، مفصل خرگوشی گاوی شکل و غیره بر عملکرد و شکل ظاهری اسب اثر دارد.

در قضاوت شکل ظاهری باید عضلانی بودن بدن را نیز مورد توجه قرار داد. عضلات باید دراز، صاف و کاملا مشخص باشد.




۱- تاریخچه:

یکی از تیره­های اسب نژاد اصیل ترکمن تیره آخال تکه[۱] می­باشد. تا چند سال اخیر این اسب بسیار زیبا و جذاب و چند منظوره شناخته شده نبود. خواستگاه این اسب نواحی جنوبی ترکمنستان می­باشد. در سال­های اخیر اسب آخال تکه به­خاطر استقامت، راه رفتن نرم، هوش زیاد و تربیت­پذیری خوب آن در خارج از مرزهای ترکمنستان و روسیه بسیار مورد توجه قرار گرفته است. به احتمال زیاد اسب آخال تکه یکی از قدیمی­ترین گونه­های اسب می­باشد که توسط انسان پرورش یافته است. همچنین اسب آخال تکه در بوجود آمدن چندین نژاد اسب نقش داشته است.

اسب آخال تکه تنها سویه از نژاد ترکمن است که از نظر ژنتیکی خالص باقی­مانده است. در کاوش­های باستان شناسی انجام شده در نواحی جنوبی ترکمنستان بقایای اسب­های بلند قد با استخوان­های ظریف بدست آمده است که قدمت آن­ها حدود ۴۴۰۰ سال می­باشد. ولی قدمت نام کنونی آن به اواخر قرن نوزده می­رسد. نام آخال تکه از ترکیب دو اسم بوجود آمده است: آخال نام منطقه وسیعی در کوهپایه­های کوپت داگ[۲] (بخشی از امپراطوری ایران باستان که در حال حاضر در کشور ترکمنستان می­باشد) و نیز تکه نام قومی از اقوام ترکمن که بزرگترین بیابان گرد منطقه بوده و قرن­های متمادی اسب­های ترکمن را پرورش می­دادند.

موقعیت جغرافیایی منطقه باعث ایجاد خصوصیات ویژه این نژاد شده است. وجود دریای خزر در غرب، کوهها در جنوب و بیابان در شمال منطقه تکه به­صورت یک حفاظ طبیعی عمل کرده و باعث شده است که در طول تاریخ مهاجرت انسان و نیز اسب­ها از آسیای میانی به سوی این منطقه بسیار محدود شود. این عامل سبب شده که اسب­های با ارزش این منطقه ازنظر ژنتیکی تثبیت شوند.

بیش از ۹۰ درصد ترکمنستان را صحرای کاراکوم[۳] پوشانیده است. شرایط آب و هوایی منطقه سبب انتخاب طبیعی اسب­هایی شده که در برابر گرمای شدید آب و هوای سرد و خشک و خشک­سالی مقاوم هستند. همچنین در این منطقه علوفه تازه که برای تغذیه اسب­ها ضروری است فقط در چند ماه از طول سال در دسترس می­باشد. می­توان اسب­های اهلی نژاد ترکمن را با جیره­های غذایی فقیر نگهداری کرد.

اسب آخال تکه برای اولین بار در سال ۱۹۷۹ به آمریکا برده شد. جمعیت فعلی اسبهای خالص آخال تکه در این کشور حدود ۳۰۰ راس و در کل دنیا حدود ۳۵۰۰ راس می­باشد.



۲- خصوصیات ظاهری اسب آخال تکه:

اسب آخال تکه جزو اسب­های سبک وزن می­باشد. وزن آن حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ کیلوگرم و ارتفاع آن ۱۵ تا ۱۶ دست (۱۵۰ تا ۱۶۰ سانتی­متر) است و شکل شکل ظاهری آن زیبا و خوش­ترکیب می­باشد. سر طویل و خوش­تراش بوده که به­طرف پوزه باریک می­شود. دارای گوش­های دراز و منخرین باز و چشم­های درشت می­باشد. گردن باریک و طویل و جدوگاه برآمده و مشخص بوده و استخوان شانه آن دارای شیب بسیار مناسب می­باشد. بدن طویل و نسبتا لاغر بوده و پاهای آن بلند و ظریف می­باشد و سم­ها کوچک و بسیار مقاوم است. یال و دم آن کم­پشت بوده و اغلب بدون کاکل است. پوست آن بسیار ظریف بوده و با موهای ظریف پوشیده شده که نور را منعکس نموده و سبب درخشندگی پوست می­شود. این ویژگی ژنتیکی بوده و از خصوصیات ویژه این گونه می­باشد. پوست آن به رنگ­های سیاه، کهر، کرند، سمند، ابرش و خاکستری دیده می­شود.





۳- سایر خصوصیات:

اسب­های آخال تکه از نظر ساختار بدنی بسیار متناسب و سالم می­باشند. سم­های آن محکم و مقاوم بوده و به­ندرت نیاز به نعل کردن دارند. اگر به­خوبی مراقبت شوند به­ندرت به شکم درد یا لنگش مبتلا می­شوند. میزان باروری در این اسب خوب بوده و مادیان­ها اغلب بدون نیاز به کمک کره را به­دنیا می­آورند.



۴- استفاده از اسب آخال تکه

اسب آخال تکه جزو یکی از اسب­های سواری آرام می­باشد و از آن بیشتر برای سواری استفاده می­شود. همچنین از این اسب در مسابقات مختلف نظیر پرش، درساژ، سرعت و استقامت استفاده می­شود.



۵- آینده

با انجام مطالعات ژنتیکی و اصلاح نژاد در اسب­های آخال تکه از آن­ها به­خوبی می­توان برای سواری­های استقامتی مسابقات درساژ و غیره استفاده کرد. همچنین می­توان نحوه راه رفتن در این گونه را به­عنوان یک معیار مناسب برای انتخاب و اصلاح نژاد آن در نظر گرفت.



اسب نژاد كرد
اين نژاد دارای پيشاني عريض، كمي برجسته ، روي بيني كوژ ، بیني و منخرين مانند اسب نژاد عرب ناصاف و با انتهاي برجسته است. گوش ها كوچكتر از نژاد تركمن مي باشد. چشم های گرد با حدقه برجسته و گونه مشخص و گرد دارد. نحوه اتصال گردن به تنه بسيار قوي است و گردنی قوي و حجيم دارد. معمولاً سر را بالا مي گيرد. يال پرپشت و ضخيم، كپل بزرگ و قوي، سينه عريض و عميق و شكم استوانه اي است. دست و پاي این نژاد محكم است. اسب نژاد كرد پرنفس و استقامت آن زیاد است. ارتفاع جدوگاه اسب نژاد كرد حدود ۱۴۵ تا ۱۴۸ سانتي متر است. عضلات قوي آن را براي طی مسافت هاي طولانی و كوهستاني مناسب ساخته است. سويه هاي متفاوتي از اين نژاد وجود دارد. اسب های جاف، افشار، سنجابي از سويه هاي نژاد كرد هستند. سويه جاف سياه و سفيد، سويه افشار به رنگ هاي كهر و قره كهر و سويه سنجابي كهر روشن و خرمايي می باشد.

اسب نژاد كرد مناسب بازي چوگان است. قابليت مانور و گردش به دور خود اين نژاد در ميدان چوگان معروف است. پراكندگی اين نژاد در استان های غربي (نظير كرمانشاه و كردستان) است. آب و هواي كوهستاني استان های غربي ايران سبب به وجود آمدن اين نژاد با خصوصيات مذكور گرديده است.



نژادهای اسب ايران
به دليل عدم مطالعات علمي و فعالیت انجمن هاي ثبت نژاد در زمينه گروه بندي نژادهاي اسب ايراني اختلاف نظر وجود دارد. با اين وجود اكثريت آرا براين است كه در ايران سه نژاد اسب عرب، تركمن و كرد و يك نژاد اسبچه خزر وجود دارد.

علاوه بر گروه بندي فوق تعدادی اسب هاي وارداتي و دورگ نيز وجود دارد. اسب نژاد چناران جزو نژادهاي دورگ ايراني است. در زمان نادرشاه افشار براي توليد يك نژاد تندرو و مقاوم از تلاقي اسب عرب و تركمن نژاد چناران به وجود آمده است. نژاد مذكور در بخش هايي از استان خراسان وجود دارد.


اهداف اصلاح نژاد
براي اجراي هر برنامه اصلاح نژاد لازم است كه در ابتدا اهداف مورد نظر مشخص و تعريف شود. هدف اصلاح نژاد[۱] به صورت ارزش نسبي تغيير ژنتيكي در كليه صفات مطلوب در برنامه اصلاح نژاد تعريف مي شود.

هدف از برنامه هاي اصلاح نژاد اسب، شناسايي ، انتخاب و توليد نتاج از اسب هايي است كه داراي ظرفيت ژنتيكي بهتر از ميانگين جامعه هستند. بنابراين ميانگين ظرفيت ژنتيكي نتاج از ميانگين نسل والدين بيشتر مي شود. به طور كلي در هدف اصلاح نژاد صفت يا صفاتي در نظر گرفته مي شوند كه بر توليد و عملكرد اثر دارند. اين صفات از نظر اقتصادي در سود دامدار تاثير دارند. پس با در نظر گرفتن اهداف مناسب، تغييرات ژنتيكي مطلوب در صفاتی که داراي تاثير زياد در سودآوري هستند حاصل مي شود.





اصلاح نژاد اسب(گذشته و حال)

از حدود ۵۰۰۰ تا ۶۰۰۰ قبل سال انسان براي تامين نياز خود آميزش اسب ها را بر اساس برنامه انجام داده است. اين امر كه به انتخاب مصنوعي معروف است سبب تغيير ژنتيكي در جوامع اسب ها شده و حيواناتي با توانايي هاي مورد انتظار توليد شده است.

تفاوت هاي موجود در بين نژادهاي مختلف اسب به علت دو عامل عمده انتخاب طبيعي و مصنوعي است. در سال هاي اخير همراه با پيشرفت هاي علمي، انتخاب مصنوعي نيز براساس اهداف خاص انجام مي شود. در تعدادي از كشورهاي دنيا از دانش جديد براي بهره برداري حداكثر از منابع حيواني استفاده مي شود. البته اصول علمي مورد استفاده براي اصلاح نژاد اسب نيز مانند ساير حيوانات مورد پرورش در دامپروري است. صفات مورد نظر در اسب داراي ويژگي هائي هستند كه بايد در طراحي برنامه هاي اصلاح نژاد مورد توجه قرار گيرند. به طور مثال تعدادي از اين ويژگي ها به شرح زير مي باشند:

۱- صفات مهم براي اصلاح نژاد در هر دو جنس نر و ماده قابل اندازه گيري است.

۲- درصد باروري و زايش كم است.

۳- فاصله نسل زياد است.

۴- در يك گله و در هر زمان اسب هایی از سنين مختلف وجود دارد[۱] و دامنه سني این حیوانات زياد است.

۵- در بين پرورش دهندگان اسب آميزش غيرتصادفي رايج است.

براي اصلاح نژاد اسب علاوه بر توجه به موارد فوق، استفاده از روش هاي علمي جديد براي پيش بيني ارزش ارثي[۲] حيوانات لازم است.




مقدمه ای بر اصلاح نژاد در اسب

امروزه اسب ها در مسابقات مختلف نظیر سرعت، زیبایی، درساژ و پرش شرکت داده می­شوند. یکی از اهداف پرورش دهندگان اسب شرکت در مسابقات و کسب جایزه می­باشد. عملکرد یک اسب در هر مسابقه تحت تاثیر عواملی نظیر اصلاح نژاد، تغذیه، تربیت اسب و بهداشت قرار دارد.

اصلاح نژاد اسب علمی است که با استفاده از مفاهیم ژنتیک منجر به تولید اسب های با عملکرد بهتر می­شود. یکی از اهداف عمده اصلاح نژاد در اسب، انتخاب سیلمی ها برای کشش با مادیانها و تولید کره اسب های مطلوب است. در صورتی که انتخاب سیلمی علمی باشد می­توان انتظار داشت که عملکرد کره اسب های تولید شده خوب باشد. جلوگیری از کشش اسب های خویشاوند برای ممانعت از مضرات ناشی از همخونی نیز از فعالیت هایی است که در علم اصلاح نژاد اسب مورد توجه است.

در کشورهای اروپایی و آمریکایی به دلیل این که برای استفاده از اصلاح نژاد در تولید اسب های مختلف برنامه ریزی بلند مدت انجام داده­اند، نژادهای بسیار خوبی تولید کرده­اند. در کشورهای مذکور چندین دهه است که اصلاح نژاد اسب به صورت علمی اجرا می­شود. زیرا به این نتیجه رسیده­اند که برای تولید یک کره اسب با خصوصیات عالی باید از علم مربوطه استفاده کنند. به همین دلیل مشاهده می­شود که در رقابت های جهانی اسب هایی را شرکت می­دهند که تحسین برانگیز هستند.

در ایران زمینه های لازم برای استفاده از دانش اصلاح نژاد وجود دارد. به­دلیل وجود نیروهای متخصص داخلی و نژادهای بکر در کشور با اختصاص اندکی هزینه و زمان می­توان در مدت کوتاهی به پیشرفت­های قابل توجهی رسید.



روند علم اصلاح نژاد اسب را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

شناسایی و تشخیص هویت: شامل داغ زنی، آزمایشD.N.A. برای تعیین خلوص نژادی و ثبت در کتاب شجره انساب (Stud Book)
رکوردگیری (داده برداری) از صفات مهم اسب ها: شامل انتخاب صفات مهم و اقتصادی بر­اساس هدف اسبدار از تولید اسب و ثبت رکورد برای صفت انتخاب شده.
تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع آوری شده و در نهایت معرفی بهترین سیلمی­ها و مادیان­ها از نظر ژنتیکی
محاسبه روابط خویشاوندی و همخونی و بررسی تاثیر همخونی بر عملکرد اسب­ها: ارائه مشاوره ژنتیکی برای انتخاب بهترین سیلمی­ها برای کشش با مادیان­ها بر اساس خصوصیات و ویژگی­های هر مادیان.